فرهیختگان: کتاب «رنسانس ایران؛ دانشگاه ملی ایران و شاه» ابعاد مختلفی از جریان تشکیل دانشگاه در ایران و شکلگیری آموزش عالی به شکل و شمایل امروز را تشریح کرده است. کتابی به قلم علی شیخالاسلام، موسس و رئیس دانشگاه ملی ایران که «فرهیختگان» از هفته گذشته بخشهای مختلف آن را منتشر کرده و در ادامه میتوانید بخش هفتم این گزیدهخوانی را مطالعه کنید که به بررسی آنچه در مشروطه سوم رخ داده، میپردازد.
راهآهن در مشروطه سوم به دوبرابر حکومت 20 ساله رضاشاهی توسعه یافت و برای اولینبار در تاریخ ایران راههای آسفالته بین شهرها ایجاد شد. قسمتی از این راههای آسفالته را متفقین برای حملونقل ادوات جنگی خودشان ایجاد کردند و قسمت دیگری را دولتهای ایران بهوسیله وزارت راه ایجاد کردند که نخستین آنها راه آسفالته بین تهران و قم بود. همچنین برای اولینبار در تاریخ ایران لولهکشی آب تصفیهشده در پایتخت مملکت ایجاد و در بسیاری شهرهای بزرگ مقدمات ایجاد آن فراهم شد. توسعه شبکه تلفنی و تبدیل آن به تلفن مدرن کاربر به دوبرابر زمان رضاشاه رسید. کوچههای تهران و خیابانهای بیشتر شهرهای بزرگ ایران آسفالته شد. شبکه برق علاوهبر شهرها در تعدادی از روستاها ایجاد شد. در ظرف 12 سال مشروطه سوم، تعداد مدارس ابتدایی و متوسطه و آموزشگاهها به دوبرابر تمامی 20 سال آخر حکومت قاجاریه و 20 سال حکومت رضاشاه ترقی یافت، برای اولینبار قانون تعلیمات اجباری به تصویب مجلس رسید که محمدرضا شاه یعنی خارجیها بهوسیله او از اجرای جدی و قطعی آن جلوگیری کردند. تعداد دانشجوی دانشگاه تهران به پنجبرابر زمان رضاشاه و تعداد استادان به سهبرابر زمان او رسیده در شهرهای اصفهان، شیراز و مشهد دانشکدههای پزشکی و یکی، دو دانشکده دیگر تاسیس شد. در شهر تبریز زیر دهانه تفنگ پیشهوری و چکمه غلام یحیی دانشگاه تاسیس شد. برای اولینبار دانشگاه تهران دارای رئیس شد و از عضویت وزارت فرهنگ درآمد ولااقل اگر نه در عمل روی کاغذ مستقل شد. سیل دانشجو بهخصوص پس از خاتمه جنگجهانی روانه خارج و بهخصوص اتازونی و آلمان غربی شد و این حقیقتا نقطه عطفی بود نهتنها در حیات فرهنگی ایران، بلکه در تمام شئون زندگانی ایرانیها. بهطورکلی در اثر آزادی نسبی و گاه مطلق یا افراطی، سطح فرهنگ در جمیع شئون آن ترقی کرده بود. نویسندگان و گویندگان چیرهدست و جالب پیدا شده بودند. روزنامهها و جراید که در یکی، دوسال آغاز قرار رضاشاه بیشتر وقتشان به خالی کردن عقدههای گذشته و حتی فحاشی و گاه کلاشی میگذشت وجود آزادی خودبهخود آنها را تصفیه کرده بود. بسیاری نویسندگان درجه اول و صاحب سبک و مساوی و شاید بهتر از روزنامهنگاران ترک و عرب و اروپایی و آمریکایی بین آنها به میدان آمده بودند، نظیر محمد مسعود مدیر مرد امروز که از طرف اشرف پهلوی به قتل رسید و عبدالرحمن فرامرزی مدیر کیهان و بسیاری دیگر. از همان آغاز اشغال ایران بهوسیله روسها و انگلیسها و آمریکاییها هریک از سه کشور مذکور انجمنهای فرهنگی بین خودشان و ایران در پایتخت و بسیاری از شهرهای بزرگ ایران تشکیل دادند و به آموزش زبانهای خودشان به ایرانیها و ایجاد رابطه بین دانشگاههای ممالک خودشان و ایرانیها و اعطای بورسهای تحصیلی به دانشجویان ایرانی و اعزام آنها به خارج و انواع رابطه از این دست پرداختند.
در کوتاهمدت بسیاری ممالک اروپای غربی هم به پیروی از آنها، نظایر این انجمنها را بهخصوص در تهران تشکیل دادند. این انجمنها در تاریخ حیات فرهنگی و سیاسی ایران آثار بسیار عمیق و همهجانبه و زشت و زیبایی داشتند که تاریخ فرهنگ و سیاست و روابط بینالمللی ایران در نیمه دوم قرن بیستم را، بدون ذکر آثار آنها نمیتوان رقم زد. از نظر این کتاب «رنسانس ایران» این انجمنها دریچههایی بودند برای نشان دادن و ایجاد التهاب بهسوی تمدن غرب برای جوانان و نخبگان ایران. برخلاف تصور و اراده موسسان آنها که درصدد ایجاد تفاهم و دوستی بین ایرانیها و ممالک خودشان و نشان دادن برتریهایشان به ایرانیها بودند مولد و بستر فضولباشیها و مخالفان سرسخت و عالم علیه سیاستهای استعماری کهنه و نو مطامع خارجی در ایران شدند. این بود فهرست بسیار کوتاه و ناقصی از آنچه در مشروطه سوم اتفاق افتاد و اگر ادامه یافته بود امروز ایران کشوری بود دموکراسی و غنی و وزنه صنعتی تمامیت خاورمیانه و نزدیک.